Wojna w rosyjskich elitach. Miliardowe konfiskaty i strach urzędników Putina
Setki nieruchomości, dziesiątki spółek, miliardy rubli — rosyjskie sądy niemal codziennie ogłaszają kolejne konfiskaty majątków urzędników i ludzi władzy. Oficjalnie to walka z korupcją. Nieoficjalnie — sygnał, że Kreml chce jeszcze mocniej podporządkować sobie biurokrację. Tylko czy system oparty na nieformalnych układach i osobistych lojalnościach wytrzyma permanentną presję? Oto kulisy cichej wojny w rosyjskich elitach.
Nietrudno wskazać głównego beneficjenta ostatnich dwóch i pół dekad rządów Kremla. Cała gospodarka i znaczna część społeczeństwa zostały podporządkowane woli wąskiej elity dążącej do wzbogacenia się i utrzymania kontroli nad państwem.
Wojna jednak zmieniła pozycję tej elity. Uczyniła ją bardziej podatną na wpływy Kremla, który doskonale rozumie, że rosyjscy superbogaci biurokraci mają dziś znacznie mniej możliwości manewru niż przed 2022 rokiem.
Zgodnie z definicją kleptokracja nie funkcjonuje w ramach przejrzystego prawa. Opiera się na nieformalnych ustaleniach, lojalnościach i gęstej sieci osobistych powiązań. To właśnie one przez lata cementowały rosyjski system władzy.
System korzyści i ograniczone ryzyko
Mechanizm ten przynosił największe korzyści najwyższym szczeblom władzy. Urzędnicy średniego i niższego szczebla zadowalali się dochodami znacząco poprawiającymi ich standard życia, ale niewymagającymi budowania skomplikowanych, międzynarodowych struktur prania pieniędzy.
W takich realiach nadmierne uzależnienie elit od Kremla postrzegano jako zagrożenie dla stabilności całego systemu. Każda fala patriotycznej retoryki wywoływała odpływ kapitału. Nawet zachęcanie — czy wręcz naciski — by elity zrzekały się formalnego posiadania zagranicznych aktywów, przez lata było nie do pomyślenia.
Urzędnicy, politycy i oligarchowie zarabiali w Rosji, lecz majątki lokowali w Europie i USA. Pod koniec pierwszej dekady XXI wieku aresztowani prominenci mieli długie listy zagranicznych nieruchomości i kont. Prawdziwa skala ukrytych aktywów pozostawała jednak tajemnicą.
Wojna zmienia reguły gry
Po 2022 roku sytuacja uległa zasadniczej zmianie. Wbrew oczekiwaniom główny cios dla rosyjskich oligarchów i skorumpowanych urzędników przyszedł z Zachodu, a nie z Kremla. Aktywa zostały zamrożone, wprowadzono ograniczenia wizowe, a dostęp do międzynarodowych rynków znacząco ograniczono.
W pierwszych latach wojny Kreml nie zmienił jednak radykalnie swojego podejścia do przedsiębiorców powiązanych z zagranicą. Z czasem zaczęły się jednak wyraźnie rysować dwa nowe trendy.
Nacjonalizacje i przejęcia
Pierwszy — szeroko opisywany — obejmuje nacjonalizację lub konfiskatę aktywów należących do czołowych postaci biznesu. Własność trafia albo do państwa, albo do osób jeszcze bliżej Kremla. W latach 2024–2025 pojawiły się prognozy, że proces ten doprowadzi do zerwania relacji między biznesem a państwem. Obawy te okazały się przesadzone.
Rosyjski ekosystem biznesowy, podobnie jak całe społeczeństwo, w dużej mierze utracił wpływy polityczne i nie stanowi realnego zagrożenia dla Kremla. Kampania konfiskat w ostatnim czasie wyraźnie osłabła, a najwięksi gracze, którzy mogliby stać się problemem, pozostali na swoich miejscach.
Uderzenie w średni szczebel
Drugi trend jest bardziej intrygujący i potencjalnie groźniejszy dla stabilności systemu. Chodzi o gwałtowny wzrost liczby śledztw korupcyjnych wymierzonych w urzędników średniego szczebla — osoby wcześniej niezwiązane z wielkim biznesem i nienależące do bezpośredniego kręgu protegowanych Kremla.
Niedawno urzędnik Izby Obrachunkowej Andriej Baturkin poinformował Dumę Państwową, że w sprawach korupcyjnych skonfiskowano aktywa o bezprecedensowej wartości ponad 100 miliardów rubli (1,3 miliarda dolarów). To może być dopiero początek. Coraz częściej uwaga organów ścigania skupia się bezpośrednio na łapówkarzach.
Doniesienia o kolejnych konfiskatach pojawiają się niemal codziennie. W przeciwieństwie do dawnych afer rzadko dotyczą one mieszkań w Miami czy kont w Szwajcarii. Częściej chodzi o aktywa ulokowane w samej Rosji.
Setki nieruchomości i miliardy rubli
W ostatnich tygodniach zarekwirowano 120 nieruchomości i udziały w 27 spółkach należących do posła Jednej Rosji Andrieja Doroszenki i byłego deputowanego Anatolija Woronowskiego. Były urzędnik Uralupradoru Aleksiej Borisow i jego krewni okazali się właścicielami dziesiątek nieruchomości i działek. Były mer Soczi Aleksiej Kopajgorodski wraz z żoną zostali powiązani z 50 nieruchomościami i licznymi pojazdami.
Nie inaczej jest w przypadku przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości. Były prokurator Wiktor Fomin utracił 52 nieruchomości zarejestrowane na nazwisko swojej matki. Aktywa o wartości 13 miliardów rubli (169 milionów dolarów) skonfiskowano byłemu prezesowi Sądu Obwodowego w Krasnodarze, Aleksandrowi Czernowowi. Asłan Trachow, były prezes Sądu Najwyższego Adygei, w trakcie kadencji zgromadził 114 działek i liczne nieruchomości.
Korupcja kontra przekupstwo
Wiele z tych przypadków potwierdza tezę, że korupcja i przekupstwo różnią się w praktyce skalą i mechanizmem działania. Korupcja na wielką skalę wymagała międzynarodowych powiązań i zagranicznych struktur finansowych. Przekupstwo na średnim szczeblu było prostsze — majątek gromadzono lokalnie, często wykorzystując krewnych jako formalnych właścicieli. To czyni takich urzędników łatwiejszym celem dla służb bezpieczeństwa.
Kluczowe pytanie brzmi: czy kampania ta może osłabić spójność biurokracji, zdemoralizować aparat państwa i podważyć fundamenty reżimu?
Na razie proces przebiega bez większych wstrząsów. Oskarżeni przyznają się do winy i akceptują wyroki. Poza kilkoma głośnymi samobójstwami nie doszło do spektakularnych konfrontacji. Nic nie przypomina quasi-wojskowego aresztowania mera Machaczkały Saida Amirowa sprzed ponad dekady.
Czy system wytrzyma?
Historia pokazuje, że czystki mogą trwać latami, nie niszcząc funkcjonalności aparatu państwowego. Jednak obecne realia różnią się od sowieckich. Jeśli motywacją urzędników jest przede wszystkim chęć wzbogacenia się, ich gotowość do poświęceń dla Kremla może być ograniczona.
Wiele zależy od długości i intensywności kampanii antykorupcyjnej. Logika rosyjskiego systemu sugeruje, że nie da się utrzymać permanentnej presji w nieskończoność. Biurokracja nie funkcjonuje dobrze w stanie ciągłego zagrożenia. W pewnym momencie może dojść do erozji lojalności.
Innym możliwym wyjaśnieniem jest to, że służby bezpieczeństwa próbują umocnić swoją pozycję, przestając być wyłącznie narzędziem państwa i stając się jego faktycznym substytutem.
Bez względu na przyczynę jedno jest pewne: kampania wprowadza do systemu element niepewności. Biurokracja przestaje być bezpiecznym filarem reżimu i zaczyna jawić się jako jego potencjalnie najsłabsze ogniwo.
System oparty na osobistych relacjach i nieformalnych powiązaniach jest szczególnie wrażliwy na presję wywieraną na jeden z jego węzłów. Urzędnicy nie potrzebują Donbasu ani Ukrainy. Potrzebują stabilności — i możliwości dalszego czerpania korzyści z systemu.
Dlatego ofensywy władz przeciwko klasie biurokratycznej nie należy lekceważyć.
Artykuł powstał na podstawie tłumaczenia tekstu z serwisu The Moscow Times. Jego autorem jest Władysław Inoziemcew, który współzałożycielem i starszym pracownikiem naukowym Centrum Analiz i Strategii w Europie w Nikozji na Cyprze. TUTAJ możecie wesprzeć najstarszy niezależny portal medialny w Rosji.
Dziękujemy, że przeczytałaś/eś nasz artykuł do końca. Bądź na bieżąco! Obserwuj nas w Wiadomościach Google.
